بحران خاورمیانه و تاثیر آن بر حوزه انرژی
قیمت پایین نفت و گاز، افزایش شدید تولید نفت آمریکا، ظهور منابع انرژی جایگزین و توافق هسته ای با ایران، همه و همه ممکن است چنین القاء کند که امنیت انرژی نسبت به گذشته مخاطرات کمتری دارد. به استثنای لیبی و عراق، کشورهای تولید کننده عمده نفت شاهد درگیری یا آشوب شدیدی نبوده است و حتی در عراق هم آشوب ها بر مناطق اصلی تولید کننده نفت در جنوب کشور تاثیر مستقیمی نداشته است. با این وجود، اگرچه رشد تولید نفت و گاز آمریکا شاید خطر فراروی اختلال در عرضه انرژی را تخفیف دهد اما آن را برطرف نمی سازد. قیمت پایین فعلی نفت برای ثبات اقتصادی و اجتماعی چندین تولید کننده مهم نفت و گاز تهدید بشمار می رود و پیامدهای نامعلومی بر تولید آنها برجای خواهد گذاشت. در بلندمدت، فضای بازار انرژی جهان ممکن است دوباره تیره شده وصادر کنندگان جدید و آسیب های تازه ای ظهور کنند.
مطالعات گذشته، عمدتا بر صادرات انرژی، تعمیر زیربناها و سناریو نظامی اختلال در عرضه تمرکز داشته اند. در این میان، تنگه هرمز در مقایسه با سایر آسیب پذیری ها بیشتر مورد توجه بوده و تهدید های فراروی کشورهای وارد کننده نسبت به کشورهای صادر کننده از اهمیت و توجه بیشتری برخوردار بوده است.
تهدید علیه زیربناهای انرژی می تواند در هر مقیاسی از فعالیت مجرمانه فردی، خرابکاری یا تروریسم گرفته تا جنگ های بزرگ منطقه ای اتفاق افتد. منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا، بخاطر حجم عظیم تولید و انتقال نفت و گاز از آن، برای اقتصاد جهانی حیاتی محسوب می شود. اگرچه بعضی نویسندگان معتقدند که حملات تروریستی ناچیزی علیه انرژی انجام می شود، اما روند اخیر حاکی از افزایش شدید حملات تروریستی مربوط به نفت و گاز است.
اداره اطلاعات انرژی (EIA) از تعدادی «گردنه» نام می برد که کنترل ترانزیت انرژی جهان را در دست دارند. این گردنه ها مسیرهای تنگ جغرافیایی هستند که حجم عظیمی از ترانزیت نفت و گاز در آنها جریان دارد و بطور بالقوه آسیب پذیر محسوب می شوند. چهار مورد از این گردنه ها در گستره منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا واقع است که عبارتند از: تنگه هرمز، باب المندب، کانال سوئز و خط لوله سومد (SUMED) که بین دریای سرخ و مدیترانه کشیده شده است، و تنگه بسفر که دریای سیاه و مدیترانه را بهم متصل می سازد. از میان این گردنه ها، تنگه هرمز از اهمیت فوق العاده زیادی برخوردار است. چرا که مسیر جایگزین چندانی برای این تنگه وجود ندارد، اکثر نفت از این راه حمل می شود و مسیری حیاتی برای گاز طبیعی مایع (LNG) نیز محسوب می گردد.
در این شرایط، تداوم درگیری ها، امنیت انرژی را تهدید کرده و مانع سرمایه گذاری های آتی می شود. از طرف دیگر، ناامنی بر هزینه عملیات ها افزوده و از تعداد شرکت های علاقمند به سرمایه گذاری در پروژه های ارائه شده می کاهد. به عنوان مثال، فروش انرژی یمن حتی قبل از این جنگ هم غیر ممکن بود و حتی شرکت ها برای سرمایه گذاری در عراق، پاکستان، و افغانستان احتیاط می کنند. مشکلات محلی و جنگ باعث شده است که برخی گروه ها به زیربناها حمله کرده و آن را تهدید کنند تا دولت یا شرکت های عامل را برای تامین شغل یا پرداخت پول تحت فشار بگذارند. این حملات گاهی اوقات به گروه های تروریستی فراملی ارتباط داشته و یا توسط کشورهای دیگر حمایت می شود.
علاوه براین مسیرها، شبه نظامیان بطور مکرر به خطوط لوله نفت و گاز در یمن و خطوط لوله گاز در شبه جزیره سینا حمله می کنند. در لیبی، بندرها و میدان های نفتی بخاطر مشکلات مختلف مربوط به اشتغال و مطالبه فدرالیزم و نیز بخاطر حملات شبه نظامیان تعطیل شده است. همچنین، بعضی از میدان های نفتی سوریه به تصرف داعش و گروه های دیگر درآمده است.
بررسی الگوهای تاریخی حملات حاکی از آن است که حفاظت از میدان های نفت و گاز، تاسیسات فرآوری، پالایشگاه ها، و پایانه های صادرات در برابر حملات آسان است مگر در مواردی مانند سوریه، لیبی و شمال عراق که امنیت کلا از بین رفته است. خطوط لوله، خطوط برق، نفتکش ها، و پرسنل صنعت نفت بیش از همه آسیب پذیر هستند و علیرغم پیشرفت فن آوری، نظیر دوربین های امنیتی و هواپیماهای بدون سرنشین، تامین امنیت فیزیکی همه این منابع امکان پذیر نیست. اقداماتی مانند شیر قطع اضطراری، ذخیره قطعات یدکی، و ایجاد تیم واکنش-سریع با پیشتیبانی بالگردها می تواند بر مقاوم سازی خطوط لوله و خطوط برق بیفزاید. با این حال، حملات مداوم می تواند این خطوط را غیرقابل استفاده گرداند.
جواد مددی